اجازه کار پناهجویان و پناهندگان در هلند ۲۰۲۶: از BSN تا قرارداد و بیمه

کسی که چند ماه در مرکز پذیرش COA منتظر مانده، معمولاً وقتی روبه‌رویم می‌نشیند اول نمی‌پرسد پرونده‌اش چه می‌شود. می‌پرسد «کی می‌توانم کار کنم؟». بیکاری طولانی، پول توجیبی هفتگی و بی‌خبری از رأی، فشار زیادی می‌آورد و خیلی‌ها می‌خواهند زودتر روی پای خودشان بایستند.

جواب این سؤال به یک نکته ساده بستگی دارد که اغلب با هم قاطی می‌شود: شما هنوز پناهجو هستید یا اقامت گرفته‌اید؟ قانون کار هلند برای این دو گروه دو دنیای متفاوت ساخته است. در ادامه هر دو را جدا توضیح می‌دهم و هرجا قانون با آنچه در عمل اتفاق می‌افتد فاصله دارد، آن را هم می‌گویم.

یک توضیح هم لازم است. این مطلب برای کسانی است که در هلند درخواست پناهندگی داده‌اند یا اقامت پناهندگی گرفته‌اند. پناهندگی راه مهاجرتی نیست که کسی بتواند آن را انتخاب کند؛ حمایتی است برای کسی که در کشور خودش واقعاً در خطر است و رأی آن فقط بر همین اساس صادر می‌شود. اگر در ایران هستید و دنبال کار در هلند، مسیرهای کاری و تحصیلی را در بخش آخر همین مطلب معرفی کرده‌ام.

چند اصطلاح که در نامه‌ها و گفت‌وگوها زیاد می‌شنوید

بخشی از سردرگمی از خود واژه‌ها می‌آید. asielzoeker یعنی پناهجو، کسی که درخواستش هنوز بررسی می‌شود. statushouder کسی است که اقامت پناهندگی (verblijfsvergunning asiel) گرفته است. IND اداره مهاجرت است که درباره پرونده تصمیم می‌گیرد، COA سازمانی است که محل اقامت پناهجویان را اداره می‌کند و UWV سازمان بیمه کارکنان است که مجوز کار صادر می‌کند.

مجوز کار در هلند TWV (tewerkstellingsvergunning) نام دارد و نکته مهمش این است که آن را کارفرما درخواست می‌دهد، نه خود شما. کارت شناسایی پناهجو هم W-document یا Vreemdelingen Identiteitsbewijs است که برای درخواست مجوز کار باید معتبر باشد.

پیش از رأی: شش ماه انتظار و مجوز کار TWV

طبق قانون فعلی، پناهجو فقط وقتی می‌تواند کار با حقوق انجام دهد که درخواست پناهندگی‌اش دست‌کم شش ماه در دست بررسی باشد. این شش ماه از زمان ثبت رسمی درخواست حساب می‌شود، نه از روز ورود به هلند. اگر در این مدت رأی مثبت بگیرید، دیگر اصلاً به این قواعد نیاز ندارید و مستقیم به بخش دارندگان اقامت می‌روید.

بعد از شش ماه هم کار بدون مجوز ممکن نیست. کارفرما باید از UWV برای شما TWV بگیرد و UWV این شرایط را بررسی می‌کند:

• W-document شما معتبر باشد.
• در محل اقامتی زندگی کنید که COA در اختیارتان گذاشته است.
• حقوق پیشنهادی با حقوق معمول بازار برای آن کار و سطح مهارت هم‌خوان باشد، یعنی دست‌کم به اندازه همکار هلندی در همان شغل.
• کارفرما پیش‌نویس قرارداد کار را با امضای خودش همراه درخواست بفرستد.

UWV حداکثر ظرف پنج هفته تصمیم می‌گیرد و اگر پرونده کامل باشد، طبق اعلام خودش معمولاً ظرف دو هفته. در پرونده‌هایی که بررسی کرده‌ام، تأخیر بیشتر از ناقص بودن مدارک کارفرما می‌آید تا از خود UWV؛ پس اگر کارفرمای کوچکی شما را استخدام می‌کند و تا حالا این کار را نکرده، بد نیست فهرست شرایط را خودتان هم به او نشان دهید.

در متن‌های قدیمی فارسی زیاد می‌بینید که پناهجو فقط ۲۴ هفته در هر ۵۲ هفته می‌تواند کار کند. این محدودیت از سال ۲۰۲۳ اجرا نمی‌شود و دولت هلند اعلام کرده که به‌طور رسمی هم حذف می‌شود. امروز پناهجویی که شرایط را دارد، با TWV بدون سقف هفته‌ای کار می‌کند.

کار مستقل، کارآموزی و کار داوطلبانه

پناهجو می‌تواند به‌عنوان کارفرمای خودش (خوداشتغال) هم کار کند، اما فقط وقتی که سفارش‌دهنده کار برایش با همان شرایط TWV بگیرد. در عمل این حالت کمتر پیش می‌آید، چون بیشتر سفارش‌دهنده‌ها حاضر به طی این مراحل برای یک پروژه کوتاه نیستند.

کارآموزی (stage) که بخشی از یک دوره آموزشی رسمی باشد، یعنی در آموزش حرفه‌ای (MBO) یا آموزش عالی، از زمانی که درخواست پناهندگی در جریان است بدون TWV مجاز است. کارآموزی بیرون از چنین دوره‌ای مجاز نیست.

کار داوطلبانه (vrijwilligerswerk) حتی در شش ماه اول هم مجاز است. سازمانی که از شما کمک می‌گیرد باید از UWV «اظهارنامه داوطلب» (vrijwilligersverklaring) بگیرد. به متقاضیانم همیشه می‌گویم این دوره را دست‌کم نگیرند؛ کار داوطلبانه تنها راهی است که پیش از مجوز کار، زبان هلندی را در محیط واقعی تمرین کنید و یک نفر پیدا شود که بعداً برایتان توصیه‌نامه بنویسد.

کارهای داخل مرکز پذیرش مثل نظافت یا کمک در آشپزخانه هم بدون TWV مجاز است، تا ۲۵ ساعت در هفته. اما مبلغی که بابت آن پرداخت می‌شود ناچیز است (طبق دولت هلند بین ۰٫۵۶ تا ۱٫۱۰ یورو در ساعت و حداکثر ۱۴ یورو در هفته) و نباید آن را کار به معنای واقعی حساب کرد.

یک نکته عملی: برای بستن قرارداد و باز کردن حساب بانکی که حقوق به آن واریز شود، عملاً به شماره شهروندی BSN نیاز دارید. درباره گرفتن BSN و بیمه در راهنمای BSN، DigiD و بیمه سلامت جداگانه نوشته‌ام.

آنچه از ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶ تغییر کرد

از ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶ قواعد پیمان مهاجرت و پناهندگی اتحادیه اروپا در هلند اجرا می‌شود و بخشی از آن مستقیم به کار پناهجویان مربوط است. برای درخواست‌هایی که از این تاریخ به بعد ثبت شده‌اند، این سه گروه حتی بعد از شش ماه هم اجازه کار ندارند:

• کسانی که از کشوری می‌آیند که هلند آن را «کشور امن مبدأ» می‌داند.
• کسانی که در درخواست پناهندگی اطلاعات خلاف واقع داده‌اند.
• کسانی که حکم انتقال (Dublin) گرفته‌اند، یعنی کشور دیگری از اتحادیه اروپا مسئول بررسی پرونده‌شان است.

طبق اطلاع‌رسانی دولت هلند برای کارفرمایان، IND حدود سه ماه پس از ثبت درخواست به پناهجو اعلام می‌کند که آیا اجازه کار خواهد داشت یا نه، و UWV هنگام بررسی TWV این موضوع را چک می‌کند. اگر چنین نامه‌ای گرفتید و متوجه محتوایش نشدید، آن را با وکیل پرونده یا VluchtelingenWerk Nederland (سازمان مردم‌نهادی که به پناهجویان کمک حقوقی و اداری می‌کند) مرور کنید.

تغییر دیگری هم در راه است که هنوز اجرا نشده. دولت در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد پناهجویانی که احتمال پذیرش پرونده‌شان بالاست، به‌جای شش ماه بعد از سه ماه اجازه کار بگیرند. این تغییر باید با یک آیین‌نامه دولتی (AMvB) اجرا شود و تا امروز تاریخ اجرای آن مشخص نشده است. تا زمانی که رسماً اجرا نشده، ملاک همان شش ماه است.

تغییر مهم دیگر به خود اقامت مربوط است. طبق IND، اقامت پناهندگی که از ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶ صادر می‌شود سه ساله است و دیگر نمی‌توان اقامت دائم پناهندگی درخواست داد. کسی که پنج سال اقامت معتبر داشته باشد، ممکن است واجد شرایط اقامت بلندمدت اتحادیه اروپا شود. این تغییر روی حق کار اثری ندارد، اما برای برنامه‌ریزی بلندمدت، از جمله تابعیت هلند، باید آن را در نظر داشت.

درآمد پناهجو و سهم هزینه پذیرش (eigen bijdrage)

خیلی‌ها وقتی اولین حقوق را می‌گیرند تعجب می‌کنند که همه آن مال خودشان نیست. پناهجویی که در مرکز COA زندگی می‌کند و درآمد دارد، باید در هزینه اقامت، غذا و درمانش سهم بدهد. طبق دولت هلند، در محاسبه این سهم ۲۵ درصد درآمد خالص (با سقف ۲۸۵ یورو در ماه) کنار گذاشته می‌شود و برای خود شما می‌ماند.

دولت هلند مثالی زده است: کسی با درآمد خالص ۱٬۳۰۰ یورو در ماه، ۵۶۳٫۴۹ یورو سهم می‌پردازد و ۷۳۶٫۵۱ یورو برایش می‌ماند. مبلغ دقیق برای هر نفر به وضعیت خانواده و کمک‌هزینه‌ای که از COA می‌گیرد بستگی دارد، پس این مثال را فقط برای درک ترتیب بزرگی عددها ببینید.

چیزی که همیشه توضیح می‌دهم این است که با وجود این کسر، کار کردن در دوره پناهجویی تقریباً همیشه به نفع شماست؛ نه فقط به‌خاطر پول، بلکه چون سابقه کار هلندی، زبان و شبکه‌ای که می‌سازید بعد از گرفتن اقامت ارزش زیادی دارد.

بعد از گرفتن اقامت: کار آزاد است، شروع آسان نیست

وقتی اقامت پناهندگی صادر شد، از نظر حقوقی ماجرا ساده می‌شود. دارنده اقامت پناهندگی برای کار به هیچ مجوزی نیاز ندارد و کارفرما با او دقیقاً مثل یک کارمند هلندی رفتار می‌کند. روی کارت اقامت عبارتی درج می‌شود که آزاد بودن کار را نشان می‌دهد (Arbeid vrij toegestaan، TWV niet vereist) و کارفرما معمولاً فقط همین کارت را می‌خواهد.

حقوق شما هم تابع همان قواعد عمومی است. حداقل دستمزد قانونی برای افراد ۲۱ سال به بالا از ۱ ژوئیه ۲۰۲۶، ۱۴٫۹۹ یورو ناخالص در ساعت است و اگر شغل شما مشمول قرارداد جمعی (cao) باشد، حداقل آن قرارداد ملاک است. کار مستقل هم آزاد است؛ کافی است در اتاق بازرگانی KVK ثبت کنید. اگر به این مسیر فکر می‌کنید، راهنمای کار مستقل (ZZP) در هلند را ببینید.

اما فاصله قانون و واقعیت در این مرحله خودش را نشان می‌دهد. آزاد بودن کار به این معنا نیست که کار پیدا می‌شود. مانعی که در عمل بیشتر از همه می‌بینم زبان است؛ بسیاری از شغل‌ها، حتی شغل‌های ساده، دست‌کم هلندی پایه می‌خواهند. مانع دوم ارزیابی مدرک و سابقه کار خارج از هلند است و سوم نبودن شبکه آشنا، که در بازار کار هلند نقش مهمی دارد.

به همین دلیل، بسیاری از کسانی که تازه اقامت گرفته‌اند با آژانس‌های کار موقت (uitzendbureau) شروع می‌کنند یا در شغلی پایین‌تر از تخصصشان کار می‌کنند تا زبان و سابقه هلندی بسازند. این تصمیم کاملاً شخصی است و به سن، تخصص، وضعیت خانواده و میزان تسلط شما به زبان بستگی دارد. من معمولاً توصیه می‌کنم شغل اول را پله ببینید، نه مقصد، و هم‌زمان مسیر ارزیابی مدرک را جلو ببرید. قواعد کلی بازار کار را در راهنمای کار در هلند توضیح داده‌ام و درباره مالیاتی که از حقوق کم می‌شود در مالیات بر درآمد در هلند نوشته‌ام.

ادغام (inburgering) و کار هم‌زمان

دارنده اقامت پناهندگی معمولاً مشمول قانون ادغام ۲۰۲۱ (Wet inburgering 2021) است. در این قانون شهرداری محل سکونت از ابتدا همراه شماست: یک مصاحبه اولیه انجام می‌دهد و بر اساس آن «برنامه شخصی ادغام و مشارکت» (PIP) نوشته می‌شود. هزینه ادغام برای دارندگان اقامت پناهندگی را دولت می‌پردازد.

این برنامه یکی از سه مسیر یادگیری را برای شما تعیین می‌کند. مسیر B1 برای بیشتر بزرگسالان است و هدفش رسیدن به سطح B1 زبان هلندی ظرف سه سال، همراه با کار یا فعالیت داوطلبانه است. مسیر آموزشی (onderwijsroute) بیشتر برای جوان‌ترهایی است که قصد ادامه تحصیل دارند و مسیر Z برای کسانی است که دو مسیر دیگر برایشان بیش از حد دشوار است. در کنار آن، همه باید دوره بازار کار و مشارکت (MAP) و دوره بیانیه مشارکت (PVT) را بگذرانند.

نکته عملی این است که کلاس زبان و کار با هم رقیب نیستند؛ قانون عمداً آن‌ها را کنار هم گذاشته است. اگر کاری پیدا کردید، زودتر به مشاور ادغام شهرداری خبر دهید تا برنامه کلاس‌ها با ساعت کارتان تنظیم شود. در پرونده‌هایی که دیده‌ام، کسی که بی‌خبر کلاس‌ها را کنار گذاشته، بعداً با مشکل عقب‌افتادن از برنامه روبه‌رو شده است.

کار پاره‌وقت کنار کمک‌هزینه (bijstand)

بیشتر دارندگان اقامت پناهندگی در ماه‌های اول درآمد کافی ندارند و از شهرداری کمک‌هزینه معیشتی (bijstand) بر اساس قانون مشارکت (Participatiewet) می‌گیرند. سؤال رایج این است که با شروع کار پاره‌وقت، کمک‌هزینه قطع می‌شود یا نه.

قطع کامل نمی‌شود، اما درآمد شما از آن کم می‌شود. برای اینکه کار کردن ارزشش را داشته باشد، شهرداری‌ها اجازه می‌دهند بخشی از درآمد برای مدتی محدود حساب نشود. برای نمونه، شهرداری لاهه برای ۲۰۲۶ اعلام کرده که افراد ۲۷ سال به بالا تا شش ماه می‌توانند ۲۵ درصد درآمد خالص خود را، حداکثر ۲۸۹ یورو در ماه، نگه دارند. جزئیات در هر شهرداری ممکن است فرق کند، پس قاعده شهر خودتان را بپرسید.

مهم‌ترین توصیه‌ام در این بخش این است: هر درآمدی را فوراً به شهرداری اطلاع دهید. اعلام نکردن درآمد، حتی درآمد کم، ممکن است به بازپس‌گیری کمک‌هزینه و جریمه منجر شود و برای کسی که تازه زندگی را شروع کرده، بدهی سنگینی بسازد.

ارزیابی مدرک تحصیلی (IDW)

اگر در ایران دانشگاه یا دوره فنی رفته‌اید، ارزیابی مدرک یکی از اولین کارهایی است که باید انجام دهید. مرکز اطلاعات ارزیابی مدارک (IDW) که زیر نظر Nuffic کار می‌کند، برای پناهندگان این ارزیابی را رایگان انجام می‌دهد، به شرط اینکه اقامت پناهندگی از IND و نامه اعلام الزام ادغام (Kennisgeving inburgeringsplicht) از DUO داشته باشید. پناهجویی که هنوز رأی نگرفته، از این ارزیابی رایگان استفاده نمی‌کند.

اگر مدرک یا ریزنمراتتان را همراه ندارید، باز هم می‌توانید درخواست دهید. در این حالت IDW درباره تحصیلاتتان سؤال‌های بیشتری می‌پرسد و ممکن است به‌جای ارزیابی کامل، «برآورد سطح تحصیلات» (Indicatie Onderwijsniveau) صادر کند. طبق Nuffic، رسیدگی دست‌کم شش هفته طول می‌کشد.

حد این ارزیابی را هم باید بدانید. نتیجه آن الزام‌آور نیست و کارفرما یا دانشگاه خودش تصمیم می‌گیرد. برای شغل‌هایی که در هلند قانون‌گذاری شده‌اند، مثل پزشکی، پرستاری یا وکالت، ارزیابی IDW کافی نیست و باید مسیر جداگانه به‌رسمیت‌شناسی همان حرفه را طی کنید.

اگر هنوز در ایران هستید

بعضی از کسانی که با من تماس می‌گیرند، این موضوع را از زاویه دیگری می‌پرسند: آیا رفتن به هلند و درخواست پناهندگی راهی برای کار کردن آنجاست؟ جواب صادقانه‌ام منفی است. پناهندگی فقط به کسی داده می‌شود که در کشورش واقعاً در معرض آزار یا خطر جدی باشد، مسیرش پرخطر و طولانی است و حتی پیش از رأی هم کار کردن محدودیت‌های زیادی دارد که در این مطلب دیدید.

برای کسی که تخصص و پیشنهاد کار دارد، مسیرهای قانونی مثل اقامت مهاجر ماهر (HSM) یا تحصیل و سپس سال جست‌وجوی کار وجود دارد که از ابتدا حق کار روشن و قابل پیش‌بینی می‌دهند. مقایسه این مسیرها را در راهنمای راه‌های اقامت هلند آورده‌ام.

سوالات متداول