کار و اقامت پس از تحصیل در هلند

ماه‌های آخر تحصیل، بیشتر دانشجویانی که پیش من می‌آیند یک سؤال دارند و معمولاً با اضطراب می‌پرسند: «اگر تا روز دفاع کار پیدا نکنم، باید برگردم؟» پشت این سؤال معمولاً یک ترس دیگر هم هست؛ اینکه چند سال هزینه و زحمت تحصیل در هلند با تمام شدن کارت اقامت دانشجویی به نتیجه نرسد.

جواب کوتاه این است که نه، لازم نیست همان روز برگردید. هلند برای همین فاصله میان تحصیل و کار، یک اقامت یک‌ساله در نظر گرفته که با آن می‌توانید بمانید، کار کنید و دنبال شغلی بگردید که شما را به اقامت کاری برساند. ولی این یک سال، برخلاف تصور رایج، فقط «فرصت اضافه» نیست؛ قواعدی دارد که اگر ندانید، ممکن است بخشی از آن را از دست بدهید.

اقامت سال جست‌وجو دقیقاً چیست؟

نام رسمی این اقامت در سایت اداره مهاجرت هلند (IND) «اجازه اقامت برای سال جست‌وجو» یا Orientation Year است. در متن‌های هلندی آن را zoekjaar hoogopgeleiden می‌نامند، یعنی «سال جست‌وجو برای تحصیل‌کردگان». در بعضی مطالب فارسی به آن «ویزای جست‌وجوی کار» هم می‌گویند که کمی گمراه‌کننده است، چون برای کسی که داخل هلند است و کارت دانشجویی دارد، ویزا نیست؛ یک اجازه اقامت جداگانه است که جای کارت دانشجویی را می‌گیرد.

این اقامت دقیقاً یک سال اعتبار دارد و قابل تمدید نیست. هدفش این است که در این مدت کار پیدا کنید یا کسب‌وکاری راه بیندازید و بعد، پیش از پایان سال، اقامتتان را به یکی از اقامت‌های کاری تغییر دهید. اگر این اتفاق نیفتد، در پایان سال باید مسیر دیگری داشته باشید یا هلند را ترک کنید.

چه کسانی می‌توانند این اقامت را بگیرند؟

طبق صفحه IND (به‌روزرسانی ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶)، این اقامت برای چند گروه است:

• کسانی که در هلند مدرک کارشناسی یا کارشناسی ارشد از یک مؤسسه آموزش عالی (دانشگاه پژوهشی یا دانشگاه علوم کاربردی) گرفته‌اند.
• کسانی که در هلند یک دوره تکمیلی پس از ارشد (post-master) با دست‌کم ۱۰ ماه طول گذرانده‌اند، و فارغ‌التحصیلان برنامه‌های Erasmus Mundus Joint Master.
• پژوهشگرانی که با اقامت پژوهشگر طبق دستورالعمل اروپایی در هلند پژوهش کرده‌اند، و کسانی که در هلند دکترا گرفته‌اند.
• فارغ‌التحصیلان دانشگاه‌هایی خارج از هلند که در تاریخ فارغ‌التحصیلی، دست‌کم در دو رتبه‌بندی از سه رتبه‌بندی Times Higher Education، QS و ShanghaiRanking جزو ۲۰۰ دانشگاه اول بوده‌اند؛ رتبه‌بندی کلی یا رتبه‌بندی همان رشته.

برای گروه آخر دو شرط دیگر هم وجود دارد: ارزیابی مدرک توسط Nuffic، و اثبات سطح زبان انگلیسی (مثلاً آیلتس با نمره کلی دست‌کم ۶) مگر آنکه مدرکتان به زبان انگلیسی یا هلندی گرفته شده باشد. این گروه معمولاً از خارج هلند درخواست می‌دهند و به ویزای MVV هم نیاز دارند.

سه سال مهلت، و «یک بار برای هر دوره تحصیلی»

درخواست باید حداکثر تا سه سال پس از پایان تحصیل یا پایان پژوهش ثبت شود. این یعنی لازم نیست حتماً فردای دفاع درخواست بدهید؛ کسی که بعد از فارغ‌التحصیلی مدتی به کشورش برگشته، هنوز ممکن است در این سه سال واجد شرایط باشد.

باوری که زیاد می‌شنوم این است که این اقامت «فقط یک بار در عمر» داده می‌شود. طبق IND این دقیق نیست: برای هر دوره تحصیلی یا هر پروژه پژوهشی فقط یک بار می‌شود آن را گرفت، ولی اگر بعد از یک سال جست‌وجو، دوره تحصیلی دیگری را در هلند تمام کنید (مثلاً بعد از ارشد، دکترا)، می‌توانید برای آن دوره دوباره درخواست بدهید.

در این یک سال چه کارهایی مجاز است؟

روی کارت این اقامت نوشته می‌شود «arbeid vrij toegestaan, TWV niet vereist»، یعنی کار آزاد است و مجوز کار لازم نیست. در عمل یعنی:

• می‌توانید برای هر کارفرمایی کار کنید، تمام‌وقت یا پاره‌وقت، حتی اگر کارفرما اسپانسر شناخته‌شده IND نباشد.
• می‌توانید به‌صورت فریلنس یا خوداشتغال کار کنید و در اتاق بازرگانی (KVK) ثبت شوید.
• محدودیت ۱۶ ساعت در هفته، که در دوره دانشجویی داشتید، دیگر وجود ندارد.

چیزی که همیشه به متقاضیانم توضیح می‌دهم این است که «کار آزاد» با «کاری که به اقامت بعدی می‌رسد» یکی نیست. کار در کافه یا انبار برای گذران زندگی کاملاً قانونی است، ولی بعد از پایان این یک سال، اقامت شما را تمدید نمی‌کند. شغلی که مسیر بعدی را باز می‌کند، معمولاً شغلی است که شرایط اقامت مهاجر ماهر یا اقامت دیگری را داشته باشد. پس بهتر است از همان ماه اول، زمان و انرژی را روی آن نوع شغل بگذارید.

درخواست، هزینه و زمان‌بندی

کی درخواست بدهید؟

اگر هنوز کارت دانشجویی معتبر دارید، منطقی‌ترین زمان این است که بلافاصله پس از گرفتن نتیجه نهایی یا گواهی فارغ‌التحصیلی درخواست بدهید، پیش از آنکه کارت دانشجویی تمام شود. کسی که با اقامت معتبر در هلند درخواست داده، در طول بررسی هم می‌تواند بماند. در پرونده‌هایی که بررسی کرده‌ام، مشکل معمولاً از جایی شروع شده که متقاضی منتظر مراسم رسمی فارغ‌التحصیلی مانده و در این فاصله کارت دانشجویی‌اش منقضی شده است.

یک نکته عملی دیگر: دانشگاه‌ها معمولاً پس از پایان تحصیل، پایان دوره را به IND اطلاع می‌دهند. این را با واحد بین‌الملل دانشگاهتان هماهنگ کنید تا بدانید کارت دانشجویی از چه تاریخی عملاً اعتبارش را از دست می‌دهد.

بعد از پیدا کردن کار: رسیدن به اقامت کاری

بزرگ‌ترین مزیت سال جست‌وجو در واقع بعد از آن است: حد نصاب حقوق کاهش‌یافته. طبق IND، کسی که مستقیماً از اقامت سال جست‌وجو به اقامت مهاجر ماهر (kennismigrant) تغییر وضعیت می‌دهد، یا کسی که ظرف سه سال پس از فارغ‌التحصیلی درخواست مهاجر ماهر می‌دهد، مشمول معیار حقوقی پایین‌تری است.

این ارقام بدون تعطیلات‌پول (vakantiegeld) حساب می‌شوند و IND آن‌ها را هر شش ماه به‌روز می‌کند. پس اگر کارفرما پیشنهادی نزدیک به حد نصاب داده، رقم را با جدول همان تاریخ درخواست مقایسه کنید، نه با عددی که چند ماه پیش دیده‌اید.

تفاوت ۳٬۱۲۲ و ۵٬۹۴۲ یورو برای کسی که بالای ۳۰ سال است، تفاوت کوچکی نیست. برای بسیاری از فارغ‌التحصیلان تازه، همین معیار کاهش‌یافته است که اقامت کاری را از «دور از دسترس» به «واقع‌بینانه» تبدیل می‌کند. شرط مهم دیگر این است که کارفرما برای اقامت مهاجر ماهر باید اسپانسر شناخته‌شده IND (erkend referent) باشد؛ درخواست را هم کارفرما ثبت می‌کند.

راه‌های دیگر بعد از سال جست‌وجو

• بلو کارت اروپا، که شرط مدرک و قرارداد خودش را دارد و جابه‌جایی به دیگر کشورهای اتحادیه اروپا را ساده‌تر می‌کند؛ جزئیات در بلو کارت هلند.
• اقامت خوداشتغالی یا استارتاپ، برای کسی که در این یک سال کسب‌وکاری شروع کرده؛ این مسیرها با ارزیابی جداگانه RVO همراه است و در اقامت از طریق کارآفرینی در هلند توضیح داده‌ام.
• کار با مجوز کار عادی (TWV) از طریق کارفرمایی که اسپانسر شناخته‌شده نیست؛ این مسیر معمولاً سخت‌تر است، چون کارفرما باید نشان دهد نیرویی از داخل هلند و اتحادیه اروپا پیدا نکرده است.

یک محدودیت را هم صادقانه بگویم: اینکه این یک سال در شمارش سال‌های لازم برای اقامت دائم یا تابعیت چطور حساب می‌شود، به نوع اقامت‌های قبل و بعد از آن و جزئیات پرونده بستگی دارد. اگر برنامه بلندمدتتان تابعیت است، این را جداگانه بررسی کنید و روی یک قاعده کلی حساب نکنید. قواعد فعلی تابعیت را در تابعیت هلند نوشته‌ام.

نکته‌هایی که برای متقاضیان ایرانی اهمیت بیشتری دارد

اگر در هلند درس خوانده‌اید و هنوز کارت اقامت دارید، تقریباً همه کارها از داخل هلند انجام می‌شود و وضعیت سفارت در تهران تأثیر مستقیمی روی شما ندارد. همین یک دلیل خوب است که فاصله میان پایان کارت دانشجویی و درخواست سال جست‌وجو را خالی نگذارید.

اما اگر بعد از تحصیل به ایران برگشته‌اید و حالا می‌خواهید در همان مهلت سه‌ساله برگردید، یا از یک دانشگاه ایرانی یا خارجی با رتبه‌بندی لازم فارغ‌التحصیل شده‌اید، مسیرتان از MVV می‌گذرد. طبق اعلام دولت هلند (به‌روزرسانی ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶)، سفارت هلند در تهران محدود کار می‌کند ولی وقت برچسب MVV هنوز جزو خدمات آن است؛ وقت‌ها آنلاین و به‌سرعت پر می‌شود. روند کامل را در ویزای MVV/TEV هلند توضیح داده‌ام.

درباره دانشگاه‌های ایرانی هم نمی‌شود کلی جواب داد. شرط، حضور دانشگاه در ۲۰۰ دانشگاه اول دست‌کم دو رتبه‌بندی از سه رتبه‌بندی نام‌برده، در سال فارغ‌التحصیلی شماست، و رتبه‌بندی رشته هم پذیرفته می‌شود. این را باید برای دانشگاه، رشته و سال خودتان در فهرست IND چک کنید، و ارزیابی Nuffic را هم در زمان‌بندی لحاظ کنید.

سال جست‌وجو برای کسی که هدفش روشن است، ابزار خیلی خوبی است: یک سال قانونی، بدون محدودیت کار، و بعد از آن شرط حقوقی‌ای که بسیاری از شغل‌های اول بعد از دانشگاه به آن می‌رسند. ولی خودش مقصد نیست. اگر در این یک سال فقط «منتظر بمانید تا چیزی پیش بیاید»، در ماه یازدهم با همان سؤال روز دفاع روبه‌رو می‌شوید، این بار با وقت کمتر.

سوالات متداول